Հերհերի ջուրը Վայոց ձորի դաշտերին. ինչպես է գրանցված այն հողը, որին կարող է հասնել

Հոկտեմբերի 23-ին Պետական ներդրումային հանձնաժողովը քննարկեց Հերհերի ջրամբարի ջուրը մղման եղանակով Վայոց ձորի գյուղատնտեսական հողերին հասցնելու ծրագիր։ Ըստ հաղորդագրության՝ խողովակաշարը կարող է սպասարկել մոտ 2 440 հեկտար 12 բնակավայրում՝ Հերհեր, Վայք, Մալիշկա, Զեդեա, Ագարակաձոր, Եղեգնաձոր, Գետափ, Արփի, Աղավնաձոր, Ռինդ, Արենի և Չիվա։ Ջրամբարում տարեկան կուտակվում է մոտ 26 մլն մ³ ջուր, իսկ ծրագիրը Սևանա լճին կարող է տալ լրացուցիչ 10–13 մլն մ³։ Հանձնաժողովի անդամները շեշտել են տեխնիկատնտեսական ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը (Արմենպրես, Նոյան Տապան)։ Մենք ծրագիրը չենք գնահատում։ Նայեցինք միայն հողին՝ ինչպես է այն գրանցված և որքան տեղումներ է ստանում։

Նշված տասներկու վայրերից յուրաքանչյուրն առանձին բնակավայր ունի պետական կադաստրում՝ հողամասերի պաշտոնական ռեեստրում։ Այս 12 բնակավայրերում կադաստրը ցույց է տալիս 19 265 գյուղատնտեսական հողամաս։ Տարածքի մեծ մասը արոտավայր է (մոտ 15 500 հա) կամ «այլ» գյուղատնտեսական հող (մոտ 22 000 հա)։ Դրանք մի կողմ դրեցինք և հաշվեցինք միայն մշակվողը՝ վարելահող, խաղողի և պտղատու այգիներ, խոտհարքներ։ Ստացվեց 5 776 հեկտար։

Ռեեստրում յուրաքանչյուր հողամաս ունի տեսակ, և որոշ տեսակներում գրված է «ջրովի»։ 2 808 հա վարելահող գրանցված է որպես չջրովի, 1 687 հա՝ որպես ջրովի վարելահող։ Ավելացնենք խաղողի այգիները (661 հա), պտղատու այգիները (293 հա) և խոտհարքները (327 հա), և կստացվի, որ մշակվող հողի մոտ 30%-ն է գրանցված ջրովի։ Միայն չջրովի վարելահողն ավելի մեծ է, քան ծրագրում նշված 2 440 հեկտարը, բայց հաղորդագրությունում չի ասվում, թե որ հեկտարներին կարող է հասնել խողովակաշարը։

Ռեեստրը վատ է ցույց տալիս խաղողի այգիները։ Խաղողի այգի գրանցված 661 հա-ից միայն 16 հա-ն է նշված ջրովի։ Ռեեստրի տեսակը ցույց է տալիս, թե ինչպես է հողամասը դասակարգվել, և դա կարող է տարբերվել նրանից, թե ինչպես է այն մշակվում այսօր։

Ամենաշատ մշակվող հողը Աղավնաձորում է (958 հա), որտեղ մեծ է խաղողի և պտղատու այգիների բաժինը։ Չջրովի վարելահողը գերակշռում է ավելի բարձր գյուղերում. Ագարակաձորում 663 հա-ից 533-ը չջրովի դաշտեր են, Զեդեայում՝ 581-ից 500-ը, իսկ Հերհերում, որի անունով կոչվում է ջրամբարը՝ 668-ից 441-ը։

Հովտի հատակին պատկերը հակառակն է։ Եղեգնաձորում 305 հա ջրովի վարելահող կա և ընդամենը 31 հա չջրովի։ Գետափում և Արփիում նույնպես ջրովի դաշտերն ավելի շատ են, քան չջրովիները։ Բացառությունը Արենիից վեր՝ սարահարթի վրա գտնվող Ռինդն է. նրա 374 հա մշակվող հողից 273-ը չջրովի վարելահող է։

Հասկանալու համար, թե ինչու է ջուրն այստեղ կարևոր, վերցրինք URBIX-ի կլիմայի մոդելը՝ 1991–2020 թվականների միջին տարին յուրաքանչյուր հողամասի համար, հաշվված օդերևութաբանական կայանների տվյալներից և ռելիեֆից։ Այս բնակավայրերի մշակվող հողամասերում տարեկան միջինը գալիս է մոտ 370 մմ տեղում (անձրև և ձյուն), և տարվա մոտ 43 օրը օդը տաքանում է 30 °C-ից ավելի։ Հովտի հատակին՝ մոտ 1 060 մ բարձրության վրա գտնվող Արենին ստանում է մոտ 302 մմ և ունի 64 շոգ օր։ Մոտ 1 860 մ բարձրության վրա գտնվող Հերհերը ստանում է մոտ 564 մմ և ունի ընդամենը 17 շոգ օր։

Ամենաշատ չջրովի վարելահող ունեցող երեք գյուղերը՝ Ագարակաձորը, Զեդեան և Հերհերը, նաև ավելի զով ու անձրևոտ են։ Բայց սա օրենք չէ. Ռինդում տարեկան 313 մմ տեղում է և 44 շոգ օր, իսկ մշակվող հողի երեք քառորդը դեռ գրանցված է չջրովի վարելահող։ Թե ինչու, մեր տվյալները չեն ասում։

Քսանվեց միլիոն խորանարդ մետրը դժվար է պատկերացնել։ Եթե այն բաշխվեր 2 440 հեկտարի վրա, մեկ հեկտարին տարեկան կհասներ մոտ 10 700 մ³՝ մեկ մետրից մի փոքր ավելի խոր ջրի շերտ, կամ յուրաքանչյուր քառակուսի մետրին մոտ 1 070 լիտր։ Միջին տարում այնտեղ գալիս է մոտ 370 լիտր տեղում մեկ քառակուսի մետրին։

Սա վերին սահմանն է։ Հաղորդագրությունը ծրագիրը կապում է նաև Սևանի համար լրացուցիչ 10–13 մլն մ³-ի հետ և չի ասում, թե ջուրը ինչպես կբաշխվի, որքան կկորչի ճանապարհին և որ ամիսներին կհասնի։